Նախկինների մեղքը

Պատմության դասերը մեզ սովորեցնում են, որ այդ դասերը ոչ ոք չի սովորում։ Այնուամենայնիվ 2018-ի աղետի խորքային պատճառները ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ է պատմությունից սովորել, այդ թվում՝ օտարների պատմությունից։

Ռուսաց կայսր Ալեքսանդր II-ը պատմության մեջ մտել է որպես խոշորագույն ռեֆորմատոր։ Նրա նախաձեռնած բարեփոխումները մի վերջին փորձ էին ռուսական կայսրությունը կյանքի բոլոր ոլորտներում հետամնացության ճահճից հանելու և գահավիժումից արդիականացման ու զարգացման ուղի տեղափոխելու համար։ Նա Ռուսաստանում վերացրեց ճորտատիրությունը; ընդլայնեց համալսարանների ինքնավարությունը; առաջին անգամ Ռուսաստանում մտցրեց մրցակցային դատավարություն և ատենակալների ինստիտուտ, իսկ դատական համակարգը առանձնացրեց վարչական ու ոստիկանական համակարգերից; ընդլայնեց տեղական ինքնակառավարումը ևն, ևն։ Ճիշտ է՝ այդ ռեֆորմներն էլ խիստ սահմանափակ էին ու զգույշ, բայց եղածի համեմատ՝ մեծ առաջընթաց։

Այդ ամենն ավարտվեց 1881 թվականի մարտի 13-ին, երբ կայսրը դարձավ ահաբեկչության զոհ։ Դա նրա նկատմամբ արդեն ութերորդ մահափորձն էր, այդ թվում՝ երկրորդն այդ օրվա ընթացքում։ Ահաբեկիչները «Ժողովրդական կամք» (Народная воля) ծայրահեղական կուսակցության անդամներն էին, որոնց նպատակն էր մի կողմից ահաբեկչություններով պարտադրել ցարական իշխանությանը ժողովրդավարացնել երկիրը, մյուս կողմից էլ այդ նույնին հասնել հեղափոխությամբ։ Պարադոքսն այն է, որ Ալեքսանդր II-ն ինքն էլ էր ձգտում ժողովրդավարացման և, ինչպես վերը նշեցի, այդ ուղղությամբ մասշտաբային ռեֆորմներ էր ձեռնարկել։ Ընդհուպ՝ իր սպանության օրվա առավոտյան նա հավանություն էր տվել Լորիս-Մելիքովի սահմանադրության նախագծին, որով Ռուսաստանը թեև շա՜տ փոքր, բայց կարևոր քայլ էր կատարելու բացարձակ միապետությունից դեպի սահմանադրական միապետության։

Ստացվում է, որ երկրի ժողովրդավարացման համար պայքարողները սպանեցին ժողովրդավարացման ուղիով գնացող կայսրին։ Հետևանքները Ռուսաստանի համար աղետալի էին։ Ալեքսանդր II-ի որդին՝ Ալեքսանդր III-ը, հոր հակապատկերն էր․ ծայրահեղ հետադիմական գործիչ, ով առաջին իսկ օրից մեծ եռանդով կպավ հոր ժառանգությունը ոչնչացնելու գործին։ Այն, ինչը հնարավոր էր չեղարկել, չեղարկվեց, ինչը հնարավոր չէր իրավական տեսակետից՝ չեղարկվեց փաստացի։ Ու մի պահ թվում էր, թե այս կոշտ քայլերն արդյունք տվեցին․ Ռուսաստանում հեղափոխական շարժումը կարծես թե վերացավ։ Իրականում այդ վերացումը թվացյալ էր, ու Ալեքսանդր III-ի այս հետադիմական ռեակցիայի անմիջական և անխուսափելի հետևանքներն էին 1905թ․, ապա նաև փետրվարյան ու հոկտեմբերյան հեղափոխությունները, նրա երկու որդիների ու բոլոր թոռների, ինչպես նաև բազմաթիվ հարազատների սպանությունները, պարտությունը ռուս-ճապոնական ու Առաջին համաշխարհային պատերազմներում, քաղաքացիական պատերազմը։

Շատերս, եթե փորձենք Ալեքսանդր II-ի սպանության պարադոքսը բացատրել, անշուշտ մեղադրելու ենք «Ժողովրդական կամք» կուսակցությանը, փնովելու ենք ժողովրդավարացումն ու, առհասարակ, արդիականացումը և, բնականաբար, փնտրելու ու գտնելու ենք արտաքին միջամտության հետքեր (որպիսիք միշտ և անխուսափելիորեն լինում են)։ Այսինքն՝ խնդրին վերաբերվելու ու լուծումներ տեսնելու ենք այնպես, ինչպես Ալեքսանդր III-ը։

Մինչդեռ որևէ երևույթ բացատրելի է իր կոնտեքստի և նախապատմության մեջ։ Իսկ նախապատմությունը հետևյալն է․ այն խնդիրները, որոնք Ալեքսանդր II-ը ձգտում էր լուծել իր ռեֆորմներով, սկսել էին կուտակվել դեռ 100 տարի առաջ՝ Եկատերինա 2-րդի օրոք, երբ առաջադեմ աշխարհում վերանում էին ֆեոդալական կարգերը․ այդ աշխարհը մտնում էր արդյունաբերական հեղափոխության, գիտատեխնիկական առաջընթացի ու նոր լուսավորչականության փուլ։ Կա տարածված կարծիք, որ պալատական հեղաշրջումների դարաշրջանը նոր անցած ու հետադիմական էլիտայով շրջապատված կայսրուհին բարեփոխումներ նախաձեռնելու հնարավորություն չուներ ։

Իսկ այ Եկատերինա II-ի թոռը՝ Ալեքսանդր I-ը, այդպիսի հնարավորություն ստացավ։ Նրա կառավարման տարիներին Ռուսաստանում սոցիալ-հասարակական հնացած դրվածքի ստեղծած լարվածությունն արդեն իսկ վտանգավոր չափերի էր հասել, և ահա այդ պայմաններում սկսվում է Նապոլեոնի արշավանքը։ 1812թ․ հուլիսի 6-ին ռուսաց կայսրն արձակում է աշխարհազոր ձևավորելու մանիֆեստ՝ կոչ, որում խոսում է «ընդհանուր մղումների և ջանքերի» մասին ու «իր ժողովրդով շրջապատված» ընդդեմ թշնամու կանգնելու պատրաստակամության մասին։ Այդ կոչն անարձագանք չմնաց․ մարտադաշտում ամեն երրորդ ռուս զինվորն աշխարհազորային էր։ Այդ զինվորին ռուս չքավոր գյուղացիությունն ամեն կերպ օգնում էր նաև իր սուղ միջոցներից ահռելի հանգանակություններ հավաքելով, որով ժամանակակից սպառազինություն էր գնվում Անգլիայից։ Պատմագիտությունում այդ պատերազմի համար ամրագրված «հայրենական» մականունը միանգամայն օբյեկտիվ գնահատական է։

Այո, դա հայրենական պատերազմ էր, սակայն ո՞ր հայրենիքի համար։ Երբ ռուս մուժիկը Փարիզը գրավելուց հետո վերադարձավ տուն, պարզվեց, որ հայրենականը պատերազմն էր, իսկ այ խաղաղությունը ․․․ «խաղաղության հայրենական լինելու մասին կայսրը, սիրելի մուժիկ, ոչ մի կոչ չի արել, այնպես որ բարի եղիր մեջքդ նորից դեմ տալ կալվածատիրոջ մտրակին»։

Այդպիսի դառը դասից հետո ռուս ժողովրդի համար էլ, ռուսական առաջադիմական շրջանակների համար էլ ակնհայտ էր, թե հայրենիքի ինչ պրոյեկտ է հանրությանն առաջարկում միապետությունը։ Դա էվոլյուցիայի և ռևոլյուցիայի ճամփաբաժան էր, և Ալեքսանդր I-ն ընտրեց ռևոլյուցիայի տանող ճանապարհը։ Կարելի՞ է արդյոք այսպիսի դասից հետո «Ժողովրդական կամքին» մեղադրել, որ նրանք չէին տեսնում Ալեքսանդր II-ի մղումները։ Իրականում դեռ որոշ ժամանակ հնարավոր էր ռևոլյուցիայի ճանապարհից հետ ցատկել էվոլյուցիայի ճանապարհ ու արագ վազքով հասնել արդիականացման հեռացող գնացքին։ Սակայն Ալեքսանդր II-ի զգուշավոր ռեֆորմներն այդպիսի ցատկի փորձ էին ընդամենը ու առնվազն մոտ կես դար ուշացած։ Ժամանակավրեպ չէին, բայց ուշացած էին ու այլևս չէին կարող կարճաժամկետ ու միջնաժամկետ հեռանկարում դառնալ կայսեր ու ժողովրդի միջև նոր հասարակական համաձայնության ու համերաշխության հիմք։ Այդպիսի համաձայնության ու համերաշխության ձևավորման համար ռեֆորմները պիտի լինեին էապես ավելի վճռական, մեծածավալ, ընթանային մեծ արագացումով և տևական ժամանակ։ Իսկ Ալեքսանդր III-ը նույնիսկ այդ ցատկը հետ գլորեց։Այսօր քչերին է հայտնի, որ երբ սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը, ցարական քարոզչությունն այն անվանում էր «Երկրորդ հայրենական պատերազմ»։ Սակայն կայսրության ժողովուրդները, այդ թվում՝ ռուս ժողովուրդը, դրան այնքան էլ չհավատացին։ Հայրենիքի միապետական պրոյեկտը այլևս իրե՛նց հայրենիքը չէր․ դրանում նրանց  համար նախատեսված էին միայն պատերազմի զրկանքները։

Եվ այստեղ գալիս ենք բոլշևիկների սկզբնական հաջողության հարցին։ Կայսրության ժողովուրդներին նրանք առաջարկեցին հայրենիքի նոր պրոյեկտ՝ «սոցիալիստական հայրենիքի» պրոյեկտը։ Ու երբ 1941թ․-ին արդեն խորհրդային քարոզչությունը պատերազմն անվանեց հայրենական, մարդիկ դրան հավատացին։ Մի՞թե այդ մարդիկ չգիտեին ստալինյան բռնաճնշումների մասին։ Իհարկե, գիտեին ու շատերը նաև տուժել էին։ Մի՞թե չէին տեսել այն սովամահությունները, որ պարբերաբար մոլեգնում էին երկրում։ Իհարկե, տեսել էին ու դրանից էլ շատերը տուժել էին։ Բայց նրանք այլ բաներ էլ էին տեսել, որոնք իրենց համար ավելի ծանրակշիռ էին, քան այդ սարսափները։ Պարտադիր չէ, որ մեր համար էլ 21-րդ դարից նայելուց այդպես լինի, բայց այն ժամանակ այն մարդկանց գերակշիռ մասի համար այդպես էր։ Նրանք տեսել էին, թե ինչպես են երիտասարդ կոմունիստները գալիս իրենց գյուղ ու արդեն տարեց իրենց տատիկ-պապիկներին գրել-կարդալ սովորեցնում․ այն նույն տատիկ-պապիկներին, որոնք հիշում էին ճորտատիրությունը։ Նրանք տեսել էին, որ հարևան կոշկակարի տղան ոչ միայն գրել-կարդալ է սովորել, այլև ռազմական ակադեմիան է ավարտել, արդեն գեներալ է ու ընդամենը մի քանի տարուց Հաղթանակի մարշալ է լինելու։ Այն մյուս հարևանը սևագործ բանվոր էր ու իր որդին էլ էր սևագործ բանվոր, բայց այդ որդին հիմա արդեն ինժեներ է և ինքնաթիռներ է նախագծում։ Նրանք տեսել էին արդյունաբերականացման ու քաղաքաշինության ահռելի տեմպերը։ Եվ վերջապես հենց հիմա, իրենց կողքին, նույն խրամատում նրանք տեսնում էին պետության ղեկավարների որդիներին։ Ու դրա համար բոլշևիկների առաջարկած «սոցիալիստական հայրենիքի» պրոյեկտը մարդիկ ընկալեցին որպես համընդհանուր հավասարության ու արդարության և ապագայի պրոյեկտ։ Ու հայրենիքի այդ պրոյեկտի համար գնացին զոհվելու։ Թյուրըմբռնումները բացառելու համար հարկ է հատուկ ընդգծել, որ վերը ասվածը բոլշևիզմի կամ ստալինիզմի գնահատական չէ և առավել ևս ստալինյան բռնաճնշումներն արդարացնելու փորձ չէ։ Այստեղ խոսքը բացառապես իրականության այն ընկալումների մասին է, որը կար այն ժամանակաշրջանում և նաև այդ ընկալումները սնած պատճառների մասին է։ Երբ կարմիրբանակային զինվորը «հանուն հայրենիքի, հանուն Ստալինի» գոռալով մարտի էր գնում, նա իրականում Ստալինի սիրույն չէր իր կյանքը վտանգում և ոչ էլ վախից։ Նա դա անում էր հանուն իրեն խոստացված և մինչ այդ պահը որոշակի շոշափելի կերպար ստացած «սոցիալիստական հայրենիքի», իսկ Ստալինի կերպարն ընդամենը դրա սիմվոլն էր։ Ուշագրավ է, որ 1991-ին, երբ ԽՍՀՄ-ը փլուզվում էր, այն կյանքի գնով պաշտպանել ցանկացողներ առանձնապես չգտնվեցին անգամ նրանց թվում, ովքեր երդվել էին այն պաշտպանել։ Մարդիկ, պարզապես չէին հավատում, որ արդեն լիովին այլասերված այդ համակարգն ու այդ էլիտաները կիրագործեն սոցիալիստական հայրենիքի պրոյեկտի 70-ամյա խոստումը։

Հիմա, երբ օտարի պատմությունից վերադառնանք մեր իրականությունը, ապա բերված անալոգիաներից կարող ենք անել հետևյալ եզրահանգումները (չմոռանալով, որ ցանկացած անալոգիա թերի է, ինչպես նաև մասշտաբների ու ժամանակի տարբերությունները)։

1․ Միամտություն է կարծելը, թե ռեպրեսիվ մեթոդներով հնարավոր էր լուծել հարցերը։ Դրանք ի վիճակի են միայն հետաձգել ժողովրդական դժգոհության ալիքները, բայց ոչ մարել, եթե դժգոհությունը սնուցող օբյեկտիվ խնդիրներն այդպես էլ մնում են չլուծված։ Եվ մասնավորապես ռեպրեսիաներով հնարավոր չէր լուծել ժողովրդի և իշխանության միջև կուտակված հակասությունների ողջ հաստ շերտը։ Ռեպրեսիաներով հնարավոր չէր հարստահարվողին համոզել, որ ինքն ունեզրկված չէ ու առհասարակ իր նկատմամբ անարդարություն չկա։ Հնարավոր է միայն առժամանակ ստիպել, որ ձայն չհանի ու չխաթարի նորաթուխ արիստոկրատիայի անդորրը։ Սակայն է՛լ ավելի վատ այդ արիստոկրատիայի համար։

2․ 2018-ին խնդրի բուն էությունը նույնն էր, ինչ ռուսական կայսրությունում․ ժողովուրդն իր ամբողջության մեջ դուրս էր մղված ոչ միայն երկրի կառավարմանը մասնակցելուց, այլև հեռացված էր նաև երկրում ստեղծվող բարիքների բաշխումից։ Ընթանում էր ճիշտ հակառակ պրոցեսը․ տարեցտարի ավելի ու ավելի անմատչելի էին դառնում որակյալ կրթությունը, որակյալ բուժօգնությունը, Երևանից դուրս բացակայում էին սոցիալական վերելակները, իսկ մարդիկ իրենց աչքի առաջ տեսնում էին տեղական օլիգարխիկների անպատժելիությունը։ Այո, երկրում շարունակական դրական տեղաշարժեր կային, սակայն դրանք անբավարար էին, ուշացած ու դանդաղ։

3․ 2018-ից հետո 2018-ին հանգեցրած որևէ խնդիր չի լուծվել։ Ավելին՝ էլ ավելի է վատթարացել։ Ներկա ռեժիմը հանրությանը պառակտելով, մոլորեցնելով, անընդհատ նոր «թշնամիացուներ» առաջարկելով, մեդիա-քարոզչական գործիքներով ու արտաքին ուժերի լոյալության վրա հենվելով, ինչպես նաև ռեպրեսիաներով, դեռևս կարողանում է իր համար կառավարելի պահել իրավիճակը։ Սակայն ռեժիմի համար կառավարելիության ամենաէական բաղադրիչն այն է, որ այս իրավիճակին այլընտրանք առաջարկող չկա։ Չկա հայրենիքի այնպիսի մի պրոյեկտ, որը մարդկանց համոզիչ կերպով կառաջարկի համընդհանուր բարօրության, արդարության, համերաշխության, անվտանգության, արդիականացման ու առաջընթացի ուղի։ Համոզիչ պրոյեկտ, որի համար մարդիկ պատրաստ կլինեն դիմել գործողությունների և որը պիտի շատ հստակ ու ակնառու ցույց տա, թե այս բոլոր թվարկվածներն ինչպես են ապահովվելու, ինչպես են ազդելու մարդկանց կյանքի վրա։ 2018-ին այդպիսի առաջարկ կար, այսօր՝ չկա (բայց 2018-ը անհամեմատ ավելի հեշտ էր․ հասարակությունը խաբված ու պատերազմի տրավմայի տակ մնացած չէր)։ Եվ սեփական առաջարկի բացակայությունն էլ հայրենի ընդդիմությանը դրել է փաշինյանական օրակարգերի ծուղակի մեջ՝ դարձնելով զուտ այդ օրակարգերին արձագանքող։ Իսկ այդպիսի ռեակտիվ՝ նույնիսկ ամենաջախջախիչ արձագանքը, ունենում է գրեթե զրոյական արդյունավետություն։

Եվ այսօր, երբ շարքային հայ քաղաքացին նախկին իշխանության ներկայացուցիչներին հարցնում է․ «ի՞նչ, ուզում եք իշխանության գալ, որ նորից թալանե՞ք», ապա այս հարցադրումը պետք չի ընկալել զուտ որպես քարոզչություն։ Այո, կոնկրետ հարց տվողը կարող է քարոզչության զոհ լինել, բայց չէ՞ որ այս հարցը չհնչեցնողներն էլ չեն շտապում աջակցել նախկին իշխանություններին։ Որովհետև չնայած քարոզչական ձևակերպմանը, այդ հարցի խորքային արմատը հենց դժգոհությունն է, որ մարդը դուրս էր մղված սեփական երկրի ու նույնիսկ համայնքի կառավարումից և բարիքների արդարացի բաշխումից։ Հարց տվողն ինքը, հավանաբար, սա չի էլ գիտակցում, սակայն հարցի հասցեատերերը պարտավոր են գիտակցել և պատասխանել հենց արմատային խնդրին ու ներկայացնել և համոզել, թե ի վերջո ի՞նչ են անելու, հայրենիքի ի՞նչ նոր պրոյեկտ են առաջարկում և ինչպե՞ս են երաշխավորում, որ «անցյալին վերադարձ չկա»։ 

Ընդ որում այս ամենն իրականում վերաբերերելի է ոչ միայն նախկինում իշխանություն եղած ուժերին, այլև նոր ուժերին։ Մարդիկ նորերից նույնպես «չթալանելու» երաշխիքներ են պահանջում։ Այնպես որ բոլոր ազգային ուժերը՝ հին թե նոր, նախ՝ պիտի ստանձնեն «30 տարվա» ամբողջ պատասխանատվությունը, երկրորդը՝ պիտի մշակեն այդ նոր առաջարկը և կարողանան հանրության համար ընկալելի և համոզիչ կերպով այն ձևակերպել, երրորդը՝ պետք է իրենք էլ հավատան իրենց առաջարկին, և վերջապես չորրորդը՝ մարդկանց հետ մտնեն ուղիղ երկխոսության մեջ։ Թող տպավորություն չստեղծվի, թե հայրենիքի նոր պրոյեկտի առկայությունն ինքնին բավարար է լինելու ազգային հեղափոխության համար։ Ոչ․ այդպիսի պրոյեկտը, որը կրկնենք, պիտի նախատեսի համընդհանուր բարօրություն, արդարություն, հանրային համերաշխություն, անվտանգություն, արդիականացում ու առաջընթաց, անհրաժեշտ նախապայման է, սակայն որևէ դեպքում բավարար չէ։ Դեռ պետք է հասնել նրան, որ հանրությունը յուրացնի այդ առաջարկը, ձգտի և հավատա դրան, իսկ այնուհետև նաև մոբիլիզացվի այդ պրոյեկտի շուրջ, ինչը առանձին տքնաջան աշխատանք է պահանջում։