Գաղափարական վակուումի խնդիրը Հայաստանում

Հայաստանի քաղաքական դաշտում գաղափարախոսությունների մասին վեճեր պարբերաբար բռնկվել են (սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանի «ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա է»՝ համատեքստից կտրված հայտնի բառերից, վերջացրած «իզմերի» մասին Փաշինյանի և իր կողմնակիցների հայտարարություններով), սակայն բուն գաղափարական պայքարի պակաս միշտ է զգացվել և այդ խնդրի մասին նախկինում շատ է խոսվել։ Այդպիսի խոսակցությունները հաճախ հանգել են «ազգային գաղափարախոսության» անհրաժեշտության մասին պնդումների, որոնք սակայն առավելապես (չնչին բացառություններով) կրել են չհամակարգված բնույթ։ Այն քիչ դեպքերում էլ, երբ գաղափարները, այնուամենայնիվ, ներկայացվել են, դրանք լայն ճանաչում չեն ստացել ու մնացել են լուսանցքային (մարգինալ)։

Մեր կարծիքով դրա երեք պատճառ կա։

Առաջին. գաղափարախոսությունների հանդեպ պոստմոդեռնիզմի շրջանին բնորոշ խորը թերահավատությունը, որը Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ներթափանցեց նաև Հայաստան։

Երկրորդ․ կոմունիստական անցյալի փորձից ելնելով՝ նման խոսակցությունները շատերն ընկալում են որպես մի նոր՝ համընդհանուր ու բոլորի համար պարտադիր գաղափարախոսության առաջարկ։ Դա այդպես չէ․ որևէ գաղափարախոսություն ազգային է ոչ թե բոլորի համար պարտադիր կամ ընդունելի լինելու պատճառով, այլ ազգի առաջ ծառացած խնդիրների համար առաջարկվող լուծումներով։

Երրորդ պատճառն այն է, որ վակուումը լցնելու համար գաղափարների ու գաղափարախոսությունների առկայությունն ինքնին բավարար չէ։ Անհրաժեշտ են նաև այդ վակուումը դրանցով լցնելու ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ, որոնք կարող են ձևավորել ու սպասարկել ազգային օրակարգեր։ Այդպիսի ինստիտուտներ են, օրինակ՝ սուվերեն հայկական քաղաքական համակարգը, մեդիան, քաղհասարակությունը, փորձագիտական համայնքը, գիտակրթական համակարգը ևն, որպիսիք այդպես էլ չեն ստեղծվել։

Ցանկացած գաղափարախոսության գլխավոր գործառույթներից մեկը (բայց ոչ միակը) գաղափարների շուրջ մոբիլիզացիան է։ Ու եթե մինչ 44-օրյա պատերազմը կարող էր թվալ, թե գաղափարական վակուումի խնդիրը վերացական է, ապա պատերազմում պարտությունից և առավել ևս Արցախի անկումից հետո դրա հետևանքները դարձան միանգամայն շոշափելի։ Այսպես, մեր համոզմամբ հենց այդ վակուումի հետևանքով է, որ քաղաքական ուժերը¹ չունեն ապագայի առաջարկ ու առավել ևս այդ առաջարկի իրականացման ուղիներ։

Արդյունքում այսօր մենք չենք տեսնում քաղաքական ուժերի շուրջ գաղափարական հիմքով կամ գոնե սոցիալական-խմբային շահագրգռվածության հիմքով համախմբում։ Դրա փոխարեն համախմբումը լինում է կամ սիտուատիվ՝ «տվյալ պահի առաջատար ուժի» շուրջ, կամ ֆինանսական շահագրգռվածության հիմքով, երբ օրինակ՝ մարդիկ պաշտպանում են իրենց գործատուին։²

Ընդ որում այդպիսի համախմբումը հեռու է համազգային լինելուց․ հանրության ճնշող մեծամասնությունն այդ գործընթացների պասիվ դիտորդ է մնում։ Այդ պասիվությունը սխալմամբ մեկնաբանվում է որպես հայրենասիրության պակաս կամ անպատիվ ու արժեքներից զուրկ լինել։ Գաղափարական վակուումը ժամանակի հետ, այո, կարող է հանգեցնել նաև բարոյական և արժեքային ճգնաժամի, սակայն հայ հանրության պասիվությունը մեծապես պայմանավորված է ինչպես իշխանական շանտաժի պատանդ լինելու հանգամանքով, այնպես էլ ապագայի այլընտրանքի մասին առաջարկի բացակայությամբ։

Գրվածը նաև նշանակում է, որ առաջարկվող գաղափարախոսությունները պիտի ի վիճակի լինեն հաղթահարելու արդեն իսկ առկա պասիվության իներցիան և հետևաբար ունենան մոբիլիզացիոն մեծ պոտենցիալ։ Այդպիսի պոտենցիալն անհրաժեշտ է նախևառաջ այն պատճառով, որ մեր առջև ծառացած խնդիրներն այնքան մասշտաբային ու խորն են, որ դրանց լուծումը պահանջում է ազգային ռեսուրսների ամբողջական մոբիլիզացիա։

Այլ բառերով ասած, հայկական ազգային էլիտաները չունենալով արդիական, առկա խնդիրներին ադեկվատ գաղափարախոսություններ կամ էլ ունենալու դեպքում ի վիճակի չլինելով դրանք տարածել, ըստ էության, հայ հանրությանն ասելիք չունեն։ Այսինքն՝ մեր ազգային էլիտաները պարտվում են պատումների (նարատիվների) դաշտում և առանց այդ դաշտում եթե ոչ հաղթանակի, ապա առնվազն՝ ամուր դիրքավորվելու, հաջողության շանսերը պատահականությունների տիրույթում են։

Վերոգրյալը հաշվի առնելով, մենք կարծում ենք, որ առաջարկվող ցանկացած գաղափարախոսություն պիտի տա նաև փիլիսոփայական և էթիկական մի շարք հարցերի պատասխաններ, որոնց թվում․

• Ինչպիսի՞ն պիտի լինեն ապագայի Հայաստանը և նրա հասարակությունը։
• Ո՞վ կարող է լինել այդ Հայաստանի շահառուն։
• Ի՞նչ կարմիր գծեր պիտի լինեն այդ Հայաստանում։

Մենք կարծում ենք, որ այս հարցերի պատասխանների կարևոր մասը կարող է տալ արդիականացված ազգայնականությունը. այնպիսի ազգայնականություն, որը ազգային ինքնությունը համադրում է ազատության, ժողովրդավարության, գիտելիքի, սոցիալական արդարության և պետական ինստիտուտների զարգացման հետ։

Սա չի նշանակում, թե որևէ այլ գաղափարախոսություն և քաղաքական ուղղվածություն մենք կանխավ մերժում ենք։ Պարզապես ազգայնականությունը մոբիլիզացնող գաղափարախոսություն է (ինչը, ինչպես վերը նշեցինք, կարևոր հատկություն է)։ Այն առավել պահանջված է ազգի համար ամենածանր պահերին, երբ պահանջվում է ռեսուրսների առավել մոբիլիզացիա, ուժերի գերլարում։

Հաշվի առնելով ներկայում Հայաստանին սպառնացող իրական գոյաբանական վտանգը՝ մենք համարում ենք, որ հենց ազգայնականությունը կարող է օգնել կասեցնել հայկական պետականության անկումը՝ ապահովելով հայկական ազգային պետության վերածննդի գաղափարի շուրջ նոր համախմբում։

Շ ա ր ու ն ա կ ե լ ի …

¹ Փաշինյանի ռեժիմը և իր գլխավորած ուժին (ինչպես և այդ ուժի արբանյակներին) չենք համարում հայկական քաղաքական դաշտի օրինական ներկայացուցիչներ և այստեղ ու այսուհետ «քաղաքական ուժեր» ասելով նկատի ունենք ցանկացած ուժ՝ իրենցից բացի։

² Լրացում Վահագն Մինասյանից. Եթե չկա գաղափարական պայքար, ապա պայքարը միայն անհատների կամ խմբակների միջև է ընթանում, ինչն անխուսափելիորեն տանում է բռնապետության։ «Տանում է» ոչ միայն այն իմաստով, որ եթե քաղաքական հակառակորդը հաղթի, ապա կդառնա բռնապետ, այլ ուժեղացնում է առաջին հերթին հենց ներկա բռնապետությունը, որովհետև բռնապետի շուրջ համախմբվածները գիտեն, որ պարտությունից հետո կորցնելու են ամեն ինչ, ինչն էլ իր հերթին ստիպում է իրենց ավելի կատաղի պայքարել իշխանությունը պահելու համար։ Ավելին՝ գաղափարական պայքարի բացակայությունը հանգեցնում է հասարակության լայն շերտերի պերմանենտ ապատիայի ու դեմոբիլիզացիայի (բացի, իհարկե, բռնապետի շուրջ մոբիլիզացիայից)։